Yahudiler hakkında az bilinenler

Kudüs’ün Görünmeyen Yüzü: Yahudi Kültürü ve Yaşam Tarzı

Kudüs’e gittiğinizde Müslüman, Hıristiyan ve Yahudi toplumlarının nasıl iç içe ama bir o kadar da kendi dünyalarında yaşadıklarına şahitlik ediyorsunuz. İtiraf etmeliyim ki; oraya gidene kadar Yahudilik hakkında bildiklerimin ne kadar yüzeysel olduğunu fark etmemiştim. Sokaklardaki farklı giyim tarzları, daha önce duymadığım terimler ve ilk kez gördüğüm ibadet şekilleri beni derin bir araştırmaya itti.

Döndüğümde Şalom Gazetesi ve Türk Yahudileri topluluğunun resmi kaynaklarından beslenerek bu merakımı giderdim. Kendi aralarında “İki Yahudi’nin olduğu yerde en az üç fikir vardır” diye espri yapsalar da, bu kadim kültürün temel taşlarını sizler için özetledim.

Yahudi mi, Musevi mi?

Bu kavram karmaşasına bir açıklık getirelim:

• Yahudilik: Genelde Yakup Peygamber’in soyundan gelenleri ifade eden bir ırk/kavim ismidir. Geleneklere göre Yahudi bir anneden doğan çocuk Yahudi kabul edilir.
• Musevilik: Hz. Musa’nın yolundan gidenlere verilen dini bir tanımdır. Yahudilerin büyük çoğunluğu Musevi olsa da, dindar olmayan “Laik Yahudiler” de mevcuttur. Toplum; Aşkenaz, Sefarad, Ortodoks ve Liberal gibi pek çok farklı kola ayrılır.

Farkındayım devrelerde hafif yanmalar oluştu. Çok normal ben de yazarken aynı şeyi hissettim.

Günlük Yaşamdan İlginç Gelenekler

• Erkek çocuklar doğduktan tam 8 gün sonra sünnet edilir.
• Cenazeye Saygı: Yüzyıllık bir gelenek olarak; bir Yahudi cenaze gördüğünde ceketinin düğmesini koparıp atarmış. Bu ritüel, “Sen gittin, ben artık eksiğim” anlamına gelir.
• Düğünlerde gelin ve damat sandalyelerle havaya kaldırılır. Bu, “Bugün kendi evinizin kral ve kraliçesisiniz” mesajını taşır. ( düğün detaylarını başka bir yazımda okuyabilirsiniz. Linkini yazının altında bıraktım )
• Musevi inancında soyun kadın kanalıyla geçtiğine inanılır. Bu nedenle muhafazakar kesimlerde Yahudi olmayan bir kadınla evlenmek topluluktan dışlanma sebebi sayılabilir.
• Eşcinsellik, uzak dahi olsa akraba evliliği yasaktır.
• Regl döneminde kadınlar Tevrata dokunmaz kirli olarak kabul edilirler. İbadethaneye gitmez hatta aile içinde sofraya oturmazlar.
• Yahudiler yeni evlerini okunmuş su ile yıkarlar.
• Yahudilerde evlilikler ömür boyu sürmelidir. Evlilik öncesi söz-nişan dönemi yaşanır.

Mutfaktaki Kırmızı Çizgi: Kosher (Kaşer)

Yahudi mutfağının temel kuralı Kosher’dir (Sefaradlar Kaşer, Aşkenazlar Koşer der).Yenilmesi ve kullanılmasında dinen sakınca bulunmayan  helal  ürünlere denir. 

• En Temel Kural: Et ve süt ürünleri asla aynı anda pişirilmez ve tüketilmez. Hatta “Etliye sütlüye karışmam” deyiminin kökeninin bu gelenek olduğu söylenir.
• Domuz eti, midye, karides ve tavşan kesinlikle yasaktır.
• Şaşırtıcı Detay: Çekirge ve zürafa eti teknik olarak “kosher” yani yenebilir sınıfındadır. (İnsanın inanası gelmiyor değil mi?)
• Bir ürünün kosher sayılması için Hahambaşılık onayı gerekir. Bugün Türkiye’den ABD ve İsrail’e ihracat yapan pek çok Türk firması da bu sertifikayı kullanmaktadır. Kosher olan ürünlerin paketlerinin üzerinde yuvarlak içinde k harfli bir simge vardır.

• İstanbul’da Kosher lokantaları, kasapları bulunmaktadır. Fakat illa yahudi olmaları gerekmez hatta değillerdir de. Bildiğiniz Erzincan Eğinli yurdum kasabı da kosher ürün satarlar.

Ağlama Duvarı (Batı Duvarı) Efsaneleri

Müslümanlar için Mescid-i Aksa neyse, Yahudiler için de Batı Duvarı odur. Kudüs ve yahudiler hakkında en çok merak edilen konualrın başında bu duvar gelir.

Sahi neden o duvarda ağlıyorlar? Ya da ağlıyorlar mı? Aslında orada zorunlu bir “ağlama” ritüeli yok. Duvara çok yakın ve huşu içinde dua ettikleri, ilahilerin etkisinde kaldıkları için dışarıdan öyle algılanıyor. Hatta bazı kutlamalarda dans ederek ilahi söylediklerini görmek şaşırtıcı olabilir.

Duvarın sırrına gelince; gördüğümüz kısım buzdağının sadece görünen yüzü. Duvarın yer altında kalan kısmında (Tünellerde), “Western Stone” olarak bilinen devasa bir blok yer alır. Bu taş yaklaşık 13,5 metre uzunluğunda, 3 metre yüksekliğinde ve tahminen 570 ton ağırlığındadır. Bu, yaklaşık 10-12 adet modern yolcu uçağının toplam ağırlığına eşittir. O dönemde bu büyüklükte bir taşın nasıl taşındığı ve santimetrelik bir hassasiyetle nasıl yerleştirildiği hala büyük bir mühendislik gizemidir.

Bu tünelleri rehber eşliğinde 75 dakikalık bir turla gezebiliyorsunuz.

Aslında büyüklük muhteşem elbette ama bence asıl şaşırtıcı olan şey bambaşka. Duvarın taşları arasında herhangi bir çimento, kireç veya harç bulunmaz. Taşlar o kadar hassas kesilmiştir ki aralarına bir jilet bile sokmak neredeyse imkansızdır.

Ağlama Duvarında Yılda İki Kez Yapılan “Büyük Temizlik”

Peki o taşların arasına sıkıştırılan binlerce not ne oluyor? Hiç merak ettiniz mi? ben ettim. Meğer taşaların aralıkları o kadar doluyormuş ki, her yıl Hamursuz Bayramı (Pesah) ve Yahudi Yeni Yılı (Roş Aşana) öncesinde özel bir temizlik yapılıyormuş. Binlerce kağıt, ritüellere uygun olarak sopalarla nazikçe çıkarılırmış. Bu kağıtlar asla çöpe atılmaz; “kutsal metin” muamelesi görerek Zeytin Dağı’na gömülürmüş.

“İnternet Üzerinden” Dua ve Faks Hizmeti yapıldığını duyunca şok olmuştum. Geleneksel olarak elle yazılan kağıtlar taşların arasına sıkıştırılsa da, teknoloji buraya da ulaştı dostlar:) Bugün dünyanın her yerinden insanlar, özel vakıflar aracılığıyla faks, e-posta veya web siteleri üzerinden dualarını gönderebiliyor. Görevliler bu mesajların çıktısını alıp rulo yaparak duvarın aralıklarına yerleştiriyor.

Unutmadan ekleyeyim; duvarın üst kısımlarındaki taşların arasından çıkan bitkileri görmüşsündür. Bunlar rastgele otlar değildir; çoğu Kapari bitkisidir. İnanca göre bu bitkilerin kökleri, taşların arasından sızan nemle beslenir ve duvarın “canlı” olduğunun bir simgesi olarak kabul edilir. Kimse bu bitkilere dokunmaz, doğal hallerine bırakılırlar.

Şanslı Bir Giriş Hikayesi

Ben oradayken Kudüs’te siyasi tansiyon çok yüksekti. Türk kimliğiyle Ağlama Duvarı’na alınmayacağımız söylenmişti; çünkü bazen güvenlik gerekçesiyle Müslümanların girişi kısıtlanabiliyor. Şabat saati başlamak üzereyken görevliye sadece gülümsedik, çantamıza yüzeysel bir bakış attılar ve içeri girdik. O atmosferi solumak gerçekten eşsiz bir deneyimdi.

---

Not: Bu bilgiler teknik olarak tüm Yahudiler için geçerli olsa da, günümüz modern dünyasında her bireyin uygulama düzeyi farklılık gösterebilir. Katkıları için Şalom Gazetesi ve Türk Yahudileri sitelerine teşekkür borçluyum.

Kudüs seyahatimle ilgili daha fazla fotoğraf ve video için sosyal medya hesaplarımı takip etmeyi unutmayın!

Kudüs ağlama duvarında neler oluyor? 

Taşların arasında sıkıştırılan binlerce kağıt ne oluyor, hiç merak ettiniz mi? Aşağıda o konuya da geleceğim.

Şehre vardığımızda Mescid-i Aksa’nın muhteşem ambiansını yaşadık. Sonra Hristiyan tarafını  gezdik. Sıra Ağlama Duvarına ve Yahudi mahallesine gitmeye gelmişti. Fakat Ağlama duvarına Türk kimliklerimiz yüzünden alınmayacağımız söylendi. Çünkü biz  başkent tartışmalarının olduğu dönemde oradaydık.  Fakat  Kudüs’te iseniz o duvara gitmeli oraya dokunmazlısınız.

Gerçekten de geri dönen Türkleri görünce tedirgin olduk. Ama görevlinin yanına gelince sadece gülümsedik , Kimlik bile istemeden şöyle bir çantamıza baktılar ve artık içerdeydik. Üstüne üstlük Şabat saati başlamak üzereydi. Normal şartlarda böyle sıkı bir uygulama yok fakat ortam gergin ise kimlik kontrolü yapıp müslümanlar olanları  almayabiliyorlarmış. Tamamen şanslıydık diyebilirim.

Yahudiler bizim ağlama duvarı  kendilerinin batı duvarı, dedikleri yerde ağlamazlar. Önce bu konuya açıklık getirelim istedim.  Sadece duvara çok yakı , bazen bitişik şekilde dua ettiklerinden öyle zannedilir. Elbet ağlayanlarda var ama öyle bir şartları yok. Ağlayan da varsa ilahi ve duaların etkisinde kalmalarından olabilir. Ben ağlayanı bırakın herkesin ilahileri dans eşliğinde söylediklerini  gördüğümde şok olmuştum doğrusu.

Batı duvarına el sürmek, öpmek isteyen kadınlar ve erkekler ortadan bir paravanla bölünmüş avluda ayrı ayrı dualar okuyorlar. Bu duvar eski Süleyman peygamberin mabedinden kalan tek parça deniyor. Ama en eski duvar bu değil aslına bakarsanız. Yaklaşık 485 m uzunluğunda yer seviyesinin üstünde 24 büyük taş sırasından oluşuyor. Yer altında ise 19 taş sırası varmış.  Taşlardan bazılarının uzunluğu 12 mt, yüksekliği 1 mt, ağırlığı ise 100 tondan fazla.

Kudüs Ağlama duvarı Tünelleri 

Batı Duvarı 1967’de serbest bırakıldığından beri, duvarın altında arkeolojik kazılar devam ediyormuş.  Duvarın yeraltında olan tünellerinde yürüyebilirsiniz.  Duvarın tüm yeraltı katmanlarını ve hatta duvarın altındaki ana kayayı görebilirsiniz. Hatta ben bir başka yazımda bu tüneldeki çok büyük bir taş ile ilintili Baalbek antik kentinden bahsetmiştim. Meraklısı için en iyisi  şuraya link bırakayım. Yazıyı okumak için burayı tıklayınız .

Bu tünelleri gezmek yalnızca bir rehberle yapılabilir. Tüneller, yaklaşık 488 metre batı duvarı boyunca uzanmakta ve tur 75 dakika kadar sürmektedir.

• Duvarın kazıları sırasında arkeologların ortaya çıkardığı yeraltı taşlarının çoğu, piramitlerde bulunan taşlardan daha büyük hatta olağanüstü büyüklüktedir. Taşların bazıları yüzlerce ton ağırlığında.

Geleneklere göre Ağlama Duvarı’nın taşları arasına sıkıştırılan dilek kâğıtları, Zeytin Dağı’na götürülerek gömülüyor. Yazdıkları notları Ağlama Duvarı’nın aralıklarına sıkıştırmaya 18. yüzyılda başlayan Yahudiler bu geleneği günümüzde de devam ettiriyorlar.

Sizlere bilgilendirici amaçla yazdığım bu yazı Kudüs’ e gidecekler ya da bir şekilde Yahudiler hakkında bilgi edinmek isteyenler için hazırlandı.

Ülkemizde yaşayan Yahudilerin yukarıda bahsi geçenlerden teknik olarak elbette bilgileri var. Fakat uygulanması artık günümüz şartlarında onları zorladığından ibadet ve adetlerinden kısmen uzaklaştıkları gözlemlenir.

Bütün bu bilgiler için İstanbul Neva Şalom Sinagogu ve detaylar için çokça faydalandığım siteler  www.salom.com.tr  , www.turkyahudileri.com a özel teşekkürlerimle…

Yeni yazılarımdan haberdar olmak ve daha fazla fotoğraf, video için sosyal medya hesaplarımı takip etmeyi unutmayın! 

Youtube : pustoodunya

Instagram : pustoodunya

Dİğer yazılarım da hoşunuza gidebilir düşüncesiyle bazılarının linklerini de aşağıya bırakıyorum, herkese keyifli okumalar ve sevgiler…

• İsrail hakkında kısa bilgiler
• Kudüs’ te görülmesi gereken yerler
• Yahudilerin az bilinen ibadetleri